Deze pagina hoort bij hoofdstuk 3 van het boek Hersenvoer

In hoofdstuk 3 laat ik zien hoe mensen mens geworden zijn, welke rol voeding daarin speelde en hoe de (hersen)gezondheid van mensen zich beïnvloed werd.

Hieronder vind je een voorlopige versie van deze pagina met de belangrijkste wetenschappelijke bronnen die dit onderbouwen. Ze vormen de academische basis onder de inzichten die ik in Hersenvoer vertaal naar voeding, leefstijl en herstel.

De onderbouwing is niet bedoeld als volledig overzicht, maar geeft een selectie van beschikbare wetenschappelijke papers die de kernlijnen van dit hoofdstuk onderbouwen.

 

Alt, Al-Ahmad & Woelber (2022) publiceerden een mooie samenvatting (van 26 pagina’s) van de rol van voeding in de menselijke evolutie. Je zou dit artikel kunnen lezen als uitgebreide versie van dit hoofdstuk. DOI: 10.3390/nu14173594

3.1 Van Mensaap naar Mensachtige

“Van ongeveer tweeënhalf miljoen jaar geleden hebben archeologen massaal sporen gevonden van stenen gereedschappen en van botten van andere dieren met snijsporen.” Barr et al. (2022) – Ik vond dit een lastig te interpreteren artikel. Wat ze volgens mij zeggen, is dat er geen bewijs is voor een toename in vleesconsumptie vanaf de komst van H. erectus, maar eerder een gelijkblijvende trend sinds ongeveer tweeënhalf miljoen jaar geleden: “The earliest evidence of Oldowan hominin carnivory from 2.6 to 2.2 Ma [Miljoen jaar geleden]”
DOI: 10.1073/pnas.2115540119

“Vroege mensachtigen jaagden zeker ook op kleine landdieren en op waterdieren” Braun et al. (2010) – “This site [een archeologische plek in noord Kenia] provides the oldest in situ evidence that hominins, predating Homo erectus, enjoyed access to carcasses of terrestrial and aquatic animals” “It also provides the earliest definitive evidence of the incorporation into the hominin diet of various aquatic animals including turtles, crocodiles, and fish”
DOI: 10.1073/pnas.1002181107

Figuur 3.1

is gebaseerd op Bolhuis et al. (2014) DOI: 10.1371/journal.pbio.1001934

“Doordat de vroege mens zich met behulp van stenen gereedschappen toegang wist te verschaffen tot dierlijk voedsel, wat voedingsstof- en energierijk en gemakkelijk te verteren was, werd de combinatie tussen grote hersenen en een klein spijsverteringsstelsel mogelijk.” Aiello & Wheeler (1995) – The Expensive Tissue Hypothesis

3.2 De tijd van Homo erectus – vuurmakers met groeiende hersenen

Deze paragraaf is gebaseerd op Goudsbloms boek Vuur en Beschaving (2020)

3.3 De komst van Homo sapiens – grote hersenen, kleine buik

verwijzingen volgen nog

3.4 Wat aten jager-verzamelaars – en hoe gezond waren hun hersenen?

“Uit onderzoek naar de gezondheid van nog levende jager-verzamelaars blijkt dat zij, net als hun voorgangers, niet alleen sterke botten en een gaaf gebit hebben, maar ook dat bijvoorbeeld de bloeddruk van oude mensen even laag is als die van jonge mensen. Er is geen overgewicht, geen diabetes”

  • Voeding en Fysieke Degeneratie van Weston A. Price (originele publicatie 1939; Nederlandse uitgave 2012). Tandarts Price reisde in de jaren ’30 van de twintigste eeuw 10 jaar lang de hele wereld over op zoek naar inheemse volkeren om hun gebitten te bestuderen. Hij legde een link tussen inheems voedsel en uitstekende gebitsvorming en tandbehoud.
  • In Food and Western Disease (2010) somt huisarts Staffan Lindeberg voor veel verschillende aandoeningen bewijs op voor gezondheidsverschillen tussen jager-verzamelaars en de moderne, westerse populatie. Hij refereert aan zowel wetenschappelijke publicaties als aan anekdotisch bewijs. Lindeberg heeft zelf lange tijd uitgebreid onderzoek gedaan naar de gezondheid van de inheemse bevolking van Kitava.
  • DeVries (1952) geeft hele mooie subjectieve beschrijvingen van gezondheid van jager- verzamelaars. In zijn inleiding: “the good health of the primitive has been possible only under conditions of relative isolation. As soon as his contact with civilization is sufficient to alter his dietary habits, he succumbs to disease very readily and loses all of the unique immunity of the past. The teeth decay; facial form ceases to be uniform; deformities become common; reproductive efficiency is lowered; mental deficiency develops, and the duration of life is sharply lowered.” (p. 4-8)

“er zijn geen aanwijzingen dat er neurologische hersenaandoeningen als migraine, epilepsie, Parkinson of dementie voorkomen, al zijn onderzoeksresultaten ook lastig te interpreteren”

  • Food and Western Disease van Lindeberg (2010) somt bewijs op voor beroertes en dementie.
  • Warren et al. (2015) – “The difference in incidence rates [in indigenous people] was likely related to environmental and cultural changes … with a shift away from traditional lifestyles.” (p.9) Deze review laat zien dat dementie vaker voorkomt bij inheemse bevolkingsgroepen, behalve bij een groep toen die nog hun traditionele leefstijl leefden.
    DOI: 10.1017/S1041610215000861
  • Irimia et al. (2021) – “Our results indicate that the Tsimane exhibit a significantly slower decrease in BV [Brain Volume] with age than populations in the United States and Europe.”
    DOI: 10.1093/gerona/glab138
  • Gatz et al. (2022) – “The prevalence of dementia in this cohort [Tsimane and Moseten, two indigenous populations living in what we call Bolivia today] is among the lowest in the world.”
    DOI: 10.1002/alz.12626

“Over psychische gezondheid is alleen anekdotisch bewijs beschikbaar”

  • Dat is niet helemaal waar: Ourgin et al. (2023) publiceerden data waaruit blijkt dat Hadzakinderen veel minder vaak dan Britse kinderen voldoen aan de criteria voor een psychiatrische aandoening. DOI: 10.1038/s41598-023-48114-4
  • DeVries (1952) – Termen die hij vaak noemt: “happy” “cheerful” “joyous” “intelligent” “ingenious” “courage” “confidence” “excellent senses” (zicht, gehoor, reuk, tast) “good mental condition, memory and sight through old age” “dexterity” “excellent navigation skills”.

Zijn conclusie: “The story of primitive man and his food is an important one. … The implications to modern man should be distinct … With the general application of existing knowledge pertaining to this study, we may expect in civilization an improvement in human health … with a real basis for mental normality and happiness.” (p.92)

DeVries schrijft ook verschillende passages over zwangerschappen en bevallingen en over ouderdom. Tip: vraag een LLM zoals ChatGPT of Claude om het document te doorzoeken op termen die mogelijk refereren aan bijvoorbeeld hersengezondheid, ouderdom of zwangerschap/bevallingen, uiterlijk of sportprestaties.

  • Ook tandarts Weston A. Price legt in zijn boek Voeding en Fysieke Degeneratie (originele publicatie 1939; Nederlandse uitgave 2012) regelmatig links met hersengerelateerde gezondheid, ook al bestudeerde hij dat niet systematisch.

 

3.5 Van jagen en verzamelen naar landbouw – een revolutie met bijwerkingen
Brood op de plank, maar tegen welke prijs?
  • Paleopathology at the Origins of Agriculture (1984). Edited by Cohen & Armelagos.
Zijn kleinere hersenen de prijs van graan?
  • Dat de hersenen van mensen daadwerkelijk kleiner geworden zijn in de laatste tienduizend jaar, baseer ik op DeSilva et al. (2023) – “brain size reduction in humans in the past 10,000 years.”
    DOI: 10.3389/fevo.2023.1191274
Kader ‘Grotere hersenen, toch verloren ze de strijd’

“Neanderthalers konden waarschijnlijk beter zien en mogelijk hadden ze betere motorische functies. Ze lijken echter in het nadeel geweest te zijn op het gebied van taal, geheugen en redeneren.” Kochiyama et al. (2018) – “We found that early Homo sapiens had relatively larger cerebellar hemispheres but a smaller occipital region in the cerebrum than Neanderthals long before the time that Neanderthals disappeared. Further, using behavioural and structural imaging data of living humans, the abilities such as cognitive flexibility, attention, the language processing, episodic and working memory capacity were positively correlated with size-adjusted cerebellar volume. As the cerebellar hemispheres are structured as a large array of uniform neural modules, a larger cerebellum may possess a larger capacity for cognitive information processing. Such a neuroanatomical difference in the cerebellum may have caused important differences in cognitive and social abilities between the two species and might have contributed to the replacement of Neanderthals by early Homo sapiens.”
DOI:10.1038/s41598-018-24331-0

“Eenzelfde argument kan gebruikt worden om te verklaren waarom andere mensapen, zoals de chimpansee, zich niet in dezelfde richting heeft kunnen ontwikkelen als mensachtigen. Het is waarschijnlijk dat de cognitieve vaardigheden van oermensen al zoveel groter was dan dat van chimpansee, dat de oermens chimpansee steeds terugdreef naar het bos, zodra ze mensachtige vaardigheden gingen ontwikkelen. Het is natuurlijk speculatief, maar mogelijk verschafte mens zichzelf op deze manier hegemonie over hun leefstijl inclusief het gebruik van gereedschap en vuur.” Goudsbloms boek Vuur en Beschaving (2020) p. 37.

 

3.6 Machines vullen de supermarkt – ten koste van onze hersenen
  • Gezondheid en voeding van fabrieksarbeiders ten tijde van de industriële revolutie: Oddy (1970)
  • Lichaamslengte tijdens industriële revolutie: Floud & Harris (1996)
  • 40% van de jonge kinderen in Afrika en Zuid-Azië heeft een cognitieve ontwikkelingsachterstand: Black et al (2017). DOI: 10.1016/S0140-6736(16)31389-7
  • Johnson et al. (2017) – “In 1907 Sir Richard Havelock Charles, a British physician stationed in India, made the alarming observation that type 2 diabetes was increasing rapidly among the wealthy Bengal Indians living in Calcutta, whereas it was still rare among the poor Punjabi” “other physicians from other tropical countries made similar observations” “New York City Public Health Commissioner Haven Emerson also became concerned with the 10-fold rise in diabetes that had occurred in New York City” Dat laatste was in 1924.
    DOI: 10.3945/an.116.014654
  • “later vonden geraffineerde plantaardige oliën hun weg naar de keuken”: Lee et al. (2022). DOI: 10.3389/fnut.2021.748847
Figuur 3.6

Voor het bepalen van de volumepercentages van de verschillende voedselgroepen ten tijde van de industriële revolutie heb ik consumptie in grammen van de stedelijke (‘indoor’) populatie uit 1863 uit Oddy (1970) weergegeven als volumes, behalve voor melk. Melk heb ik omgerekend naar een ‘vlees-equivalent’ op basis van energie-inhoud. De gemiddelde energieinname wordt geschat op 2190 kcal/dag. In dezelfde tijdsperiode wordt de energieinname van de plattelandsbevolking geschat op 2790 kcal/dag. doi: 10.1079/PNS19700034

Voor het samenstellen van de volumepercentages van de verschillende voedselgroepen van hedendaagse Nederlanders heb ik de volgende bronnen gebruikt:

  • Voedselconsumptiepeiling 2019-2021 – geeft de gemiddelde consumptie in grammen per dag per voedselgroep, waarbij ik consumptie in grammen heb weergegeven als consumptie in volumepercentage.
  • Vellinga et al. (2022) – “In the average Dutch diet, per 2000 kcal, ultra-processed foods and drinks (UPFD) covered 29% (456 g UPF and 437 g UPD) of daily consumption”
    doi: 10.1186/s12889-022-13282-x

“In Europa en Noord-Amerika heeft ongeveer 50% van de bevolking een neurologische aandoening, hoofdpijnstoornissen meegerekend, en 20% een psychische aandoening. In Nederland liggen die cijfers nog net iets hoger.”

  • https://vizhub.healthdata.org/gbd-results/ In 2023 had wereldwijd 15% van de bevolking een mental disorder, 37,7% een neurologische aandoening en 2% een substance use disorder. In west Europa is dat respectievelijk 19%, 49,6% en 3,2%. In Nederland 24,3%, 51,2% en 2,8%.
  • Ten Have et al. (2023) – “2019-2022, the 12-month prevalence rate of any DSM-IV disorder [was] 26.1%” DOI: 10.1002/wps.21087

“Wereldwijd behoren hersenaandoeningen tot de grootste veroorzakers van verlies van gezonde levensjaren.” Mathers & Longcar (2006) schatten dat unipolaire depressies in 2030 de op-1-na grootste veroorzaker zal zijn van verloren levensjaren door beperking en vroegtijdige sterfte (Disability Adjusted Life Years of DALY’s; Tabel 6). In hoge inkomenslanden, zoals Europa en Noord-Amerika, worden unipolaire depressies zelfs verwacht de grootste veroorzaker te worden. Dementie wordt in die landen op nummer 3 verwacht, verstoord alcoholgebruik op nummer 4.
DOI: 10.1371/journal.pmed.0030442.t005

“De financiële lasten worden in Europa geschat op € 800 miljard per jaar.” Gustavsson et al. (2011) – “The total cost of disorders of the brain was estimated at €798 billion in 2010 … 40% were indirect costs associated with patients’ production losses.”

Bij de rode stukken tekst moet ik de onderbouwing nog invoegen. Wil je er als eerste van op de hoogte zijn wanneer de onderbouwing van dit hoofdstuk compleet is? Schrijf je in voor mijn nieuwsbrief!